Τι χώρα είναι το Ιράν - Η πολυπολιτισμική σύνθεση μιας σύνθετης κοινωνίας

Τι θέλει πραγματικά ο ιρανικός λαός; Είναι ένα ερώτημα που τίθεται συχνά στο δημόσιο διάλογο, στο φόντο της νέας πολεμικής σύρραξης που ταλανίζει τη Μέση Ανατολή και κατ' επέκταση όλο τον κόσμο. Ποιοι υποστηρίζουν το καθεστώς των μουλάδων, ποιοι θέλουν να το δουν να καταστρέφεται, ποια είναι τα αισθήματα της κοινωνίας απέναντι στη Δύση ή στις ΗΠΑ;

Όλα τα ερωτήματα καίρια, ενδιαφέροντα και πολύπλοκα. Ωστόσο, σημείο αναφοράς για τη γνωριμία με το Ιράν και τον λαό του είναι ότι αποτελεί ένα μεγάλο μωσαϊκό από διαφορετικές εθνοτικές ομάδες και ταυτότητες. Όπως πάρα πολλές χώρες βέβαια, αλλά στην περίπτωση του Ιράν η δυτική ματιά τείνει να το παραμερίζει.

Ακολουθεί μια παρουσίαση των βασικών ιρανικών εθνοτήτων, σύμφωνα με την κατάταξη του Iran Chamber Society.

Πέρσες

Ιστορικά, ο εθνοτικός πυρήνας του κράτους είναι οι Πέρσες, προερχόμενοι από αρχαίες φυλές που εγκαταστάθηκαν στην περιοχή χιλιάδες χρόνια πριν και άκμασαν μέσα στους αιώνες, συγκροτώντας τεράστιες αυτοκρατορίες.

Υπολογίζεται ότι οι Πέρσες καλύπτουν περίπου το 50% με 60% του συνολικού πληθυσμού της χώρας, συνδέονται με την επίσημη και κοινή γλώσσα -τα φαρσί- και διαμορφώνουν την κυρίαρχη πολιτισμική ταυτότητα του Ιράν.

Οι Πέρσες συγκεντρώνονται κυρίως στην Τεχεράνη, την Ισφαχάν, τη Φαρς, το Χορασάν, το Κερμάν και το Γιαζντ.

Υπάρχουν όμως και πολλές άλλες εθνότητες, οι Τούρκοι, οι Κούρδοι, οι Μπαλούχοι, οι Άραβες, οι Τουρκμένοι, οι Λουρ και ακόμα μικρότερες που δεν έχουν τύχει της ίδιας ερευνητικής προσοχής.

Τούρκοι

Η καταγωγή των ιρανικών τουρκικών πληθυσμών αποτελεί αντικείμενο δύο βασικών θεωριών: η πρώτη υποστηρίζει ότι πρόκειται για απογόνους τουρκικών φύλων που μετανάστευσαν ή εισέβαλαν στο Ιράν μεταξύ 7ου και 11ου αιώνα. Η δεύτερη ότι πρόκειται για αυτόχθονες πληθυσμούς στους οποίους επιβλήθηκε σταδιακά η τουρκική γλώσσα.

Οι Τούρκοι του Ιράν κατοικούν κυρίως στα βορειοδυτικά, στις επαρχίες Ανατολικού και Δυτικού Αζερμπαϊτζάν (είναι επαρχίες του Ιράν και δεν ταυτίζονται με το κράτος του Αζερμπαϊτζάν) και Αρνταμπίλ, με σημαντικά αστικά κέντρα την Ταμπρίζ, την Ουρουμιγιέ και το Αρνταμπίλ.

Η τουρκική που ομιλείται στο Ιράν συγγενεύει με εκείνη του Καυκάσου.

Σημαντικές τουρκικές δυναστείες κυβέρνησαν το Ιράν, μεταξύ αυτών οι Γαζναβίδες, οι Σελτζούκοι, οι Σαφαβίδες και οι Κατζάροι. Οι Τούρκοι θεωρούνται η πολυπληθέστερη μη περσόφωνη ομάδα της χώρας.

Το 1944, με τη στήριξη του σοβιετικού Κόκκινου Στρατού, ιδρύθηκε στο ιρανικό Αζερμπαϊτζάν η Δημοκρατική Κυβέρνηση του Αζερμπαϊτζάν, η οποία όρισε την τουρκική ως επίσημη γλώσσα. Το εγχείρημα κατέρρευσε το 1946, όταν αποχώρησαν οι σοβιετικές δυνάμεις και ο ιρανικός στρατός ανέκτησε τον έλεγχο.

Κούρδοι

Οι Κούρδοι διαθέτουν αρχαία ιστορία, αν και η ακριβής καταγωγή τους παραμένει αντικείμενο έρευνας. Κατοικούν κυρίως στην ευρύτερη περιοχή του Κουρδιστάν, μια γεωγραφική περιοχή που εκτείνεται στη νοτιοανατολική Τουρκία, το βορειοανατολικό Ιράκ, το βορειοδυτικό Ιράν και τμήματα της Συρίας και της Ρωσίας.

Στο Ιράν ζουν κυρίως στις επαρχίες Κουρδιστάν, Κερμανσάχ και στο νότιο τμήμα του Δυτικού Αζερμπαϊτζάν.

Η κουρδική γλώσσα ανήκει στον βορειοδυτικό ιρανικό κλάδο της ινδοευρωπαϊκής οικογένειας και παρουσιάζει ποικιλία διαλέκτων.

Η ιστορία των κουρδικών εξεγέρσεων και διεκδικήσεων αυτονομίας χρονολογείται από τον 19ο αιώνα.

Η πλειονότητα των Κούρδων είναι σουνίτες μουσουλμάνοι της σχολής Σαφιΐ, ενώ υπάρχουν και κοινότητες Γιαζίντι και Αχλ-ε Χακ. Ο πληθυσμός τους στο Ιράν εκτιμάται σε περίπου 1,5 εκατομμύριο.

Μπαλούχοι

Οι Μπαλούχοι κατοικούν κυρίως στο Μπαλουχιστάν, μια άνυδρη περιοχή στο νοτιοανατολικό Ιράν, που εκτείνεται έως τα σύνορα με το Πακιστάν. Η συνοριακή οριοθέτηση με το Πακιστάν οριστικοποιήθηκε το 1959. Βασικά αστικά κέντρα είναι η Ζαχεντάν και το Τσαμπαχάρ.

Ιστορικά οι Μπαλούχοι είναι νομαδικός λαός, δεν ανέπτυξαν κεντρική κρατική δομή και οργανώθηκαν σε φυλές. Η γλώσσα τους, τα μπαλουχικά, είναι δυτικοϊρανική με ανατολικές επιρροές και διακρίνεται σε βόρειο και νότιο κλάδο.

Οι περισσότεροι Ιρανοί Μπαλούχοι ανήκουν στη σουνιτική σχολή Χανάφι.

Λουρ

Οι Λουρ ζουν κυρίως στις ορεινές περιοχές της νοτιοδυτικής επαρχίας Λορεστάν. Ιστορικά στοιχεία τους συνδέουν εθνολογικά με τους Κούρδους. Η γλώσσα λουρί συγγενεύει με τα κουρδικά, αλλά αποτελεί αυτόνομη ιρανική γλώσσα.

Τουρκμένοι

Οι Τουρκμένοι αποτελούν τουρκόφωνη μειονότητα που κατοικεί κυρίως στο Τουρκομανικό Σαχρά και στις πεδιάδες του Γκοργκάν, κοντά στα σύνορα με το Τουρκμενιστάν. Ο πληθυσμός τους εκτιμάται περίπου στο ένα εκατομμύριο, με σημαντικό κέντρο την πόλη Γκονμπάντ-ε Καβούς.

Διατηρούν ισχυρή φυλετική οργάνωση και στην πλειονότητά τους ακολουθούν τη σουνιτική σχολή Χανάφι. Η ιστορία τους χαρακτηρίζεται από συγκρούσεις με την κεντρική εξουσία, ιδίως κατά την περίοδο του Ρεζά Σαχ.

Άραβες

Οι αραβικοί πληθυσμοί του Ιράν ζουν κυρίως στη νοτιοδυτική επαρχία Χουζεστάν, μεταξύ του ποταμού Αρβαντρούντ και του Περσικού Κόλπου. Η μεγαλύτερη φυλή είναι οι Μπανί Κάαμπ, με παρουσία στο Χοραμσάχρ, στο Σαντεγκάν και γύρω από το Αχβάζ.

Παρά τη διατήρηση της αραβικής γλώσσας και των παραδόσεών τους, οι κοινότητες αυτές έχουν υποστεί σημαντικές κοινωνικές μεταβολές.

Νομάδες

Οι νομάδες αποτελούν ιδιαίτερη κοινωνική κατηγορία, με κύρια δραστηριότητα την κτηνοτροφία. Η εποχική μετανάστευση μεταξύ θερινών και χειμερινών βοσκοτόπων καθορίζεται από οικονομικούς και κλιματικούς παράγοντες, αλλά και από πολιτικές πιέσεις.

Σύμφωνα με απογραφή του 1987, ο συνολικός νομαδικός πληθυσμός ανερχόταν σε 1.152.099 άτομα, οργανωμένα σε 96 φυλές και εκατοντάδες μικρότερες φατρίες. Οι κοινωνικοοικονομικές μεταβολές του 20ού αιώνα, αγροτικές μεταρρυθμίσεις, ενίσχυση της κεντρικής εξουσίας, αστικοποίηση, οδήγησαν σε σημαντική μείωση του παραδοσιακού νομαδικού τρόπου ζωής και σε σταδιακή εγκατάσταση μεγάλου μέρους των πληθυσμών αυτών στις πόλεις.

Κασκάι και Μπαχτιάρι

Η τουρκόφωνη φυλή των Κασκάι αποτελεί μία από τις πλέον γνωστές νομαδικές φυλές στο νότιο Ιράν, με παρουσία από την Αμπαντέ έως τις ακτές του Περσικού Κόλπου.

Οι Μπαχτιάρι, εγκατεστημένοι στις ορεινές περιοχές μεταξύ Χουζεστάν, Φαρς και Λορεστάν, διαδραμάτισαν ενεργό ρόλο στις πολιτικές εξελίξεις και σε στρατιωτικά γεγονότα της χώρας εδώ και αιώνες.